Kinh nghiệm quốc tế

Thị trường điện tại Thụy Điển

Hệ thống điện của Thụy Điển hiện nay có 350 công ty phát điện, 450 công ty bán lẻ điện và 550 công ty phân phối tham gia vào thị trường điện.

1. Giới thiệu chung về hệ thống điện của Thụy Điển

Hệ thống điện của Thụy Điển hiện nay có 350 công ty phát điện, 450 công ty bán lẻ điện và 550 công ty phân phối tham gia vào thị trường điện.

Sản lượng điện năng sản xuất từ các nguồn nhiên liệu của Thụy điển được trình bày chi tiết trong hình dưới đây:

2. Vận hành thị trường điện

Giao dịch mua bán buôn điện tại Thụy Điển được thực hiện dưới hai dạng, giao dịch điện năng (vật lý) và giao dịch tài chính. Có 3 hình thức giao dịch vật lý bao gồm hợp đồng song phương (Bilateral/OTC market), thị trường ngày tới (Nordpool spot market) và thị trường cân bằng thời gian thực (Balancing market). Trong khi đó, thị trường tài chính (financial market) là các giao dịch thứ cấp cho các sản phẩm điện, hoạt động hoàn toàn độc lập với các giao dịch điện năng vật lý.

Các đơn vị quản lý điều hành các giao dịch thị trường bao gồm Norpool Spot đối với thị trường ngày tới, Statnett và SVK đối với thị trường cân bằng, và Nordpool ASA đối với thị trường tài chính. Các công ty này có quan hệ với nhau về mặt sở hữu; cụ thể, Norpool ASA được đồng sở hữu (50%/50%) bởi Statnett và SvK (TSO của Thuỵ Điển), Norpool Spot được đồng sở hữu bởi Nordpool ASA, Statnett, SvK, Fingid (TSO của Phần Lan) và Energinet.dk (TSO của Đan Mạch) như trong sơ đồ kèm theo.

Quan hệ sở hữu giữa các đơn vị trong Nordpool

Thị trường Nordpool spot market:

Nordpool spot market là dạng thị trường cân bằng ngày tới, hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện và tự điều độ. Các thành viên thị trường bao gồm các đơn vị phát điện, các đơn vị phân phối, các khách hành trực tiếp và các đơn vị giao dịch traders (tổng cộng khoảng 420 thành viên). Vào 10h00 sáng hàng ngày, các đơn vị này thực hiện việc chào mức công suất mua và bán theo từng mức giá cho từng giờ của ngày tới. Trong khi lập bản chào, từng thành viên thị trường phải đảm bảo được việc mua bán của mình là cân bằng, có tính đến nghĩa vụ trong của các hợp đồng song phương và các cam kết khác. Nordpool Spot sau đó sẽ tổng hợp các bản chào và đưa ra giá cân bằng cho toàn hệ thống (12h00). Theo mức giá này, các thành viên thị trường sẽ xác định được là họ sẽ phải sản xuất, tiêu thụ, mua hoặc bán bao nhiêu trong thị trường cho ngày tới. Các đơn vị phát điện khi đó cũng phải công bố lịch phát điện của từng nhà máy điện cho Nordpool và SVK để đáp ứng được biểu đồ mua bán điện của mình. Như vậy, tại thời điểm đóng cửa thị trường (14h00), từng thành viên đã đạt được mức cân bằng tạm thời (preliminary balance), vì vậy cả hệ thống cũng đạt được mức cân bằng tạm thời. Vào ngày giao dịch thực tế (ngày tới), các đơn vị phát điện tự điều độ theo kế hoạch của mình. Chênh lệch cung cầu thời gian thực so với kế hoạch sẽ được SVK xử lý theo cơ chế thị trường cân bằng (balancing market).

Việc xử lý nghẽn mạch truyền tải cũng được thực hiện trong thị trường ngày tới spot market. Phụ thuộc vào yếu tố mùa, thị trường Norpool được chia thành 7-8 vùng chào giá (price/bid areas). Vào 8h00 sáng hàng ngày, SVK và các công ty truyền tải các nước còn lại công bố cho Norpool Spot và các thành viên thị trường khả năng truyền tải của các mạch truyền tải liên vùng. Nếu không có nghẽn mạch, giá cân bằng hệ thống sẽ áp dụng cho tất cả các vùng. Nếu có nghẽn mạch, giá của các vùng sẽ được điều chỉnh tăng giảm so với giá hệ thống dựa trên khả năng truyền tải thực tế.

Ngoài các giao dịch điện năng thuần như trên, các đơn vị lưới điện có trách nhiệm chào mức điện năng tổn thất cho mình. Điện năng tổn thất được thanh toán riêng trong thị trường và là cơ sở để các công ty lưới tính vào chi phí sử dụng lưới cho các khách hàng của mình.

Thị trường cân bằng - Balancing Market:

Thị trường cân bằng thời gian thực balancing market là công cụ tạo ra các mức công suất dự phòng để xử lý việc mất cân đối của hệ thống trong thời gian thực. SvK phối hợp với các TSO của 3 nước còn lại điều hành thị trường này. Vào 19h00 hàng ngày, các đơn vị phát điện và các khách hàng có phụ tải điều độ được có thể tham gia thị trường cân bằng bằng cách nộp các bản chào cân bằng cho SVK áp dụng cho 24 giờ ngày tới. Các bản chào điều chỉnh tăng công suất phải có mức giá chào cao hơn giá hệ thống ngày tới, và ngược lại, các bản chào điều chỉnh giảm công suất có mức giá chào thấp hơn giá hệ thống. Vào thời điểm giao dịch thực tế, bản chào cuối cùng được huy động (theo thứ tự giá chào) để cân bằng hệ thống sẽ xác định giá cân bằng thanh toán cho tất cả các đơn vị được huy động. Sau ngày giao dịch, SvK kiểm tra tính đảm bảo cân bằng của từng thành viên thị trường và tiến hành thanh toán đối với các trường hợp mất cân bằng. Phần sản lượng mua/bán chênh lệch giữa thực tế (chỉ số công tơ) và kế hoạch ngày trước sẽ phải chịu thanh toán theo mức không có lợi cho các bên tham gia thị trường.

Thị trường tài chính:

Thị trường tài chính Nordpool vận hành độc lập với thị trường vật lý. Giao dịch trên thị trường tài chính được thực hiện qua các hợp đồng “forward”, “future” và “option”. Các hợp đồng này là phương tiện cho các bên quản lý rủi ro về biến động giá trên thị trường vật lý (Nordpool Spot Market). Giá tham chiếu cho các hợp đồng tài chính là giá điện của thị trường Nordpool Spot Market. Thị trường tài chính Nordpool được vận hành tập trung, đơn vị quản lý giao dịch là Nordpool ASA. Ủy ban chứng khoán quốc gia là cơ quan giám sát thị trường này.

Thị trường tài chính Norpool là thị trường có tính thanh khoản và giá trị giao dịch cao nhất châu Âu. Giá trị các giao dịch tài chính bằng 6-7 lần giá trị giao dịch điện năng, và vào nhiều thời điểm cao hơn cả giá trị giao dịch của thị trường chứng khoán.

Mua bán điện đối với khách hàng sử dụng điện:

Khách hàng sử dụng điện được tự do lựa chọn mua điện từ các công ty phân phối hoặc mua trực tiếp trên thị trường bán buôn Spot Market. Tại Thụy Điển người sử dụng điện phải thanh toán chi phí điện (electricity payment) và chi phí sử dụng lưới (transmission tariff). Hai khoản này được tách bạch với nhau, chi phí điện lực trả cho công ty phân phối và chi phí sử dụng lưới điện trả cho đơn vị quản lý lưới điện. Chi phí sử dụng lưới được xác định bởi vị trí đấu nối, không phụ thuộc vào các yếu tố như người mua/bán điện là ai và cơ chế mua bán như thế nào.

Giá phát điện của Nordpool ngày 10/8/2011

Giá phát điện của toàn hệ thống khu vực Bắc Âu tại thời điểm ngày 10/8/2011 là 34,37 Eur/MWh tương đương với 1.030 đồng/kWh.

3. Bài học kinh nghiệm

a. Về tái cơ cấu ngành điện và xây dựng thị trường điện:

- Cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc thực hiện việc cải tổ ngành điện và phát triển thị trường điện là nền tảng có tính quyết định cho sự thành công của thị trường điện tại Thụy Điển.

- Nguyên tắc cơ quan vận hành hệ thống trung lập với các đơn vị tham gia giao dịch mua bán điện là yếu tố trọng tâm cho việc phát triển thị trường điện. Tại Thụy Điển, công ty SvK thực hiện chức năng vận hành hệ thống điện, đồng thời là đơn vị sở hữu hệ thống lưới truyền tải điện quốc gia (TSO). Thực tiễn phát triển thị trường tại Thụy Điển cho thấy mô hình TSO đảm bảo sự đồng bộ giữa các khâu quy hoạch, đầu tư và vận hành hệ thống lưới truyền tải.

- Việc cải tổ ngành điện và phát triển thị trường điện được thực hiện không kèm theo các thay đổi lớn về mặt sở hữu. Tuy đã được chia tách thành các đơn vị độc lập, nhưng phần lớn các công ty từ phát điện, quản lý lưới điện truyền tải, phân phối điện là các công ty 100% sở hữu của nhà nước trung ương hoặc của các chính quyền địa phương. Việc tư hữu hoá hay cổ phần hoá các đơn vị điện lực không phải là công cụ hay mục tiêu của quá trình đổi mới ngành điện tại Thụy Điển. Điểm mấu chốt là phải xây dựng đủ các cơ chế để tất cả các đơn vị, không phụ thuộc vào hình thức sở hữu, hoạt động hoàn toàn bình đẳng với nhau.

b. Về vận hành thị trường điện:

- Áp dụng cơ chế tự điều độ cho thị trường ngày tới đồng thời với cơ chế cân bằng thời gian thực cho phép tất cả các bên, kể cả khách hành sử dụng điện tham gia thị trường điện. Điều này tạo điều kiện để cả hai phía sản xuất và sử dụng điện có các điều chỉnh hợp lý và hiệu quả về kinh tế, dựa trên tín hiệu giá điện cho thị trường ngày tới. Tuy vậy, cơ chế này đòi hỏi trình độ kỹ thuật công nghệ cao của tất cả các đơn vị tham gia thị trường điện.

- Việc tách bạch hoàn toàn các giao dịch mua bán điện năng với khâu cung cấp dịch vụ lưới điện tạo điều kiện cho thị trường điện phát triển tại Thụy Điển. Đảm bảo cung cấp điện, quản lý đấu nối và tổn thất điện năng được thực hiện bới các công ty lưới trên theo vị trí nối lưới. Trong khi đó, người mua và người bán được tự do lựa chọn đối tác, lựa chọn cơ chế mua bán điện mà không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố kỹ thuật kể trên. Như vậy, về khía cạnh thương mại, điện năng đã được xử lý như một loại hàng hóa thông thường. Đây là một trong những thành công quan trọng của thị trường khu vực Bắc Âu, làm cho thị trường Norpool đạt được khối lượng giao dịch và độ thanh khoản rất cao.

c. Về hoạt động điều tiết điện lực:

- Cơ quan điều tiết có chức năng và thẩm quyền độc lập trong việc xây dựng và ban hành các quy định điều tiết là cơ sở đảm bảo thực hiện thị trường điện công bằng, minh bạch và tuân thử đúng pháp luật. Hoạt động điều tiết điện lực tại Thụy Điển được coi trọng và ủng hộ rất cao về mặt chính trị.

- Các báo cáo cung cấp thông tin theo các quy định điều tiết và các quy định trong trong giấy phép của các đơn vị điện lực cho cơ quan điều tiết được thực hiện theo định kỳ, và được quản lý bằng các hệ thống cơ sở dự liệu tin học hiện đại và tiện lợi. Điều này giúp cho cho hoạt động điều tiết đạt được hiệu quả tốt tại Thụy Điển.

Tác giả: Phòng TTĐL. ; xuất bản: 29/08/2013 10:22
Họ tên của bạn
Địa chỉ Email  
Tiêu đề
Nội dung
Mã xác nhận
Gửi nhận xét